Doanh nghiệp tài trợ quy hoạch rồi trúng dự án: Ranh giới mong manh giữa xã hội hóa và “thâu tóm” không gian đô thị

Trường hợp lập quy hoạch chi tiết Khu vực trục không gian trung tâm bán đảo Quảng An (quận Tây Hồ, Hà Nội) là một ví dụ điển hình, đặt ra nhiều câu hỏi về mối quan hệ giữa doanh nghiệp tài trợ quy hoạch và việc doanh nghiệp “thuộc hệ sinh thái” sau đó trở thành chủ đầu tư dự án ngay trên chính khu đất được quy hoạch.

Doanh nghiệp tài trợ - chính quyền hưởng lợi - dự án được “mở đường”

Theo các văn bản hành chính của UBND quận Tây Hồ, năm 2023, Công ty Tập đoàn Mặt Trời đã tài trợ hơn 1,35 tỷ đồng để lập quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 Khu vực trục không gian trung tâm bán đảo Quảng An. Khoản kinh phí này được xác định là “nguồn khác”, bổ sung vào kế hoạch vốn của Phòng Quản lý đô thị quận để thực hiện nhiệm vụ chuyên môn.

Về hình thức, đây là hoạt động tài trợ hợp pháp, được thực hiện theo các hướng dẫn về tiếp nhận nguồn vốn xã hội hóa cho công tác quy hoạch. Chính quyền địa phương có thêm nguồn lực, công tác lập quy hoạch được triển khai nhanh hơn, tạo cơ sở pháp lý để quản lý và thu hút đầu tư.

Tuy nhiên, chỉ một thời gian ngắn sau khi đồ án quy hoạch được hoàn tất, Công ty Thành phố Mặt Trời - một doanh nghiệp thuộc cùng hệ sinh thái với đơn vị tài trợ - đã được phê duyệt là nhà đầu tư và được cấp Giấy phép môi trường để triển khai dự án “Nhà hát Ngọc Trai và công viên văn hóa nghệ thuật chuyên đề” (giai đoạn 1) ngay tại khu vực này.

Dự án có quy mô rất lớn, tương đương dự án nhóm A, với cụm nhà hát trên diện tích hơn 93.000 m² cùng các hạng mục phụ trợ như bãi đỗ xe, đường giao thông nội bộ. Sự trùng khớp về vị trí, quy mô và chức năng giữa đồ án quy hoạch chi tiết và dự án đầu tư đã làm dấy lên những nghi vấn về tính khách quan của quá trình hình thành quy hoạch.

Lợi thế thông tin và cuộc chơi thiếu cân bằng

Một trong những hệ quả rõ nét nhất của mô hình “doanh nghiệp tài trợ - doanh nghiệp trúng dự án” là sự mất cân bằng về thông tin và cơ hội tiếp cận.

Khi một doanh nghiệp tham gia tài trợ ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, họ có điều kiện tiếp cận sớm nhất với các định hướng phát triển không gian, chỉ tiêu sử dụng đất, tổ chức hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp có thể tác động gián tiếp đến việc định hình ý tưởng quy hoạch thông qua quá trình phối hợp, trao đổi kỹ thuật với đơn vị tư vấn.

Điều này tạo ra lợi thế vượt trội so với các nhà đầu tư khác - những đơn vị chỉ tiếp cận thông tin khi quy hoạch đã được phê duyệt và “cuộc chơi” gần như đã an bài. Dù về mặt thủ tục, các bước lựa chọn nhà đầu tư có thể vẫn được thực hiện đúng quy trình, nhưng bản chất cạnh tranh đã bị suy giảm đáng kể.

Nguy cơ quy hoạch bị “may đo” theo ý chí doanh nghiệp

Một lo ngại lớn hơn nằm ở khả năng quy hoạch bị “may đo” để phục vụ tối đa lợi ích của nhà đầu tư tiềm năng. Trong trường hợp bán đảo Quảng An, dự án Nhà hát Ngọc Trai được phê duyệt với các thông số kỹ thuật, vị trí và chức năng sử dụng đất gần như trùng khớp hoàn toàn với đồ án quy hoạch chi tiết đã được lập trước đó bằng nguồn kinh phí tài trợ.

Điều này dẫn đến câu hỏi, liệu quy hoạch được xây dựng trên cơ sở đánh giá toàn diện lợi ích cộng đồng, bảo tồn cảnh quan - di sản khu vực Tây Hồ, hay đã được điều chỉnh để phù hợp với một kịch bản đầu tư cụ thể?

Nếu quy hoạch trở thành “tấm áo” được thiết kế riêng cho một dự án, thì vai trò định hướng phát triển dài hạn của công cụ quy hoạch sẽ bị bóp méo. Thay vì là nền tảng quản lý không gian đô thị vì lợi ích chung, quy hoạch có nguy cơ trở thành bước “hợp thức hóa” cho các quyết định đầu tư đã được định hình từ trước.

Áp lực hạ tầng và môi trường tại khu vực nhạy cảm

Bán đảo Quảng An được xem là khu vực có giá trị cảnh quan, sinh thái và văn hóa đặc thù của Hà Nội. Việc tập trung các công trình quy mô lớn tại lõi khu vực này tất yếu kéo theo áp lực gia tăng lên hạ tầng kỹ thuật và môi trường.

Theo hồ sơ môi trường, dự án Nhà hát Ngọc Trai dự kiến phát sinh khoảng 120 m³ nước thải mỗi ngày đêm, xả vào hệ thống thoát nước khu vực đường Đặng Thai Mai sau xử lý. Mặc dù các biện pháp kỹ thuật đã được cam kết trong Giấy phép môi trường, nhưng trong bối cảnh hạ tầng khu vực vốn hạn chế, rủi ro quá tải và tác động lan tỏa đến môi trường hồ, cảnh quan xung quanh là điều không thể xem nhẹ.

Bên cạnh đó, lưu lượng giao thông gia tăng do các sự kiện văn hóa - nghệ thuật quy mô lớn có thể gây xung đột với không gian dân cư hiện hữu, làm biến đổi cấu trúc sinh hoạt của cộng đồng địa phương.

Sự phụ thuộc nguồn lực và nguy cơ “hợp thức hóa” quyết định

Một hệ lụy gián tiếp nhưng mang tính hệ thống là sự phụ thuộc ngày càng lớn của chính quyền cơ sở vào nguồn lực tư nhân trong công tác lập quy hoạch. Khi kinh phí quy hoạch đến từ doanh nghiệp, dù được thực hiện đúng thủ tục, cơ quan quản lý nhà nước vẫn có thể chịu áp lực tâm lý trong quá trình thẩm định, phê duyệt và giám sát thực hiện.

Trong bối cảnh đó, vai trò phản biện, kiểm soát quyền lực và bảo vệ lợi ích công cộng rất dễ bị suy yếu, đặc biệt khi doanh nghiệp tài trợ sau này tiếp tục tham gia đầu tư dự án.

Cần một “hàng rào thể chế” rõ ràng hơn

Trường hợp dự án tại bán đảo Quảng An cho thấy ranh giới mong manh giữa xã hội hóa nguồn lực và hiện tượng “thâu tóm” quy hoạch đô thị. Để tránh những hệ lụy tương tự, nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng tách bạch hoàn toàn giữa doanh nghiệp tài trợ lập quy hoạch và doanh nghiệp tham gia, trúng thầu dự án trong khu vực đó, ít nhất trong một khoảng thời gian nhất định.

Minh bạch hóa toàn bộ quá trình lập quy hoạch, từ lựa chọn tư vấn, lấy ý kiến cộng đồng đến công bố hồ sơ kỹ thuật chi tiết. Tăng cường vai trò phản biện độc lập, đặc biệt đối với các khu vực nhạy cảm về sinh thái, văn hóa, cảnh quan.

Quy hoạch đô thị chỉ thực sự có giá trị khi nó được xây dựng vì lợi ích chung, chứ không phải để “dọn đường” cho bất kỳ dự án đơn lẻ nào. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, cái giá phải trả sẽ không chỉ là sự méo mó của không gian đô thị, mà còn là sự xói mòn niềm tin của xã hội vào công cụ quản lý quan trọng bậc nhất này.