Trụ sở công bỏ hoang và tâm lý 'sợ sai': Làm sao cởi trói nguồn lực

Ma trận quy định chồng chéo và nỗi sợ 'gây thất thoát'

Thưa ông, vì sao hàng loạt khu "đất vàng", trụ sở cũ sau sáp nhập hiện nay thà chấp nhận bỏ hoang, cỏ mọc lút đầu chứ các địa phương không dám đụng vào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Có hai nguyên nhân cốt lõi: vướng mắc từ "ma trận" pháp lý và tâm lý e ngại trách nhiệm của cán bộ thực thi.

Về pháp lý, xử lý tài sản công dôi dư không chỉ gói gọn trong Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017 mà bị bủa vây bởi Luật Đất đai 2024, Luật Đầu tư công, Luật Đấu giá tài sản, quy hoạch và ngân sách. Sự chồng chéo này khiến nhiều địa phương lúng túng, không biết đi theo quy trình nào trước. Nhiều trụ sở cũ đã dùng hàng chục năm nhưng hồ sơ pháp lý về đất đai chưa hoàn thiện, thiếu sổ đỏ, ranh giới mập mờ, thậm chí bị lấn chiếm. Khi rủi ro pháp lý quá cao, cơ quan quản lý chọn phương án an toàn nhất là... "để không" để chờ hướng dẫn.

Ông vừa nhắc đến "tâm lý e ngại". Phải chăng rủi ro bị thanh tra, kiểm toán đã khiến các địa phương không dám mạnh dạn xã hội hóa, liên doanh liên kết để cứu tài sản công?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Đúng vậy, rủi ro lớn nhất mà cán bộ lo sợ chính là việc xác định giá trị tài sản công, đặc biệt là đất đai ở vị trí đắc địa. Định giá như thế nào để gọi là "phù hợp giá thị trường", khai thác thế nào để không bị khép vào tội "gây thất thoát tài sản nhà nước"? Ranh giới này rất mong manh.

Thực tế thời gian qua, nhiều vụ việc sai phạm liên quan đến đất công bị xử lý hình sự đã tạo ra áp lực tâm lý cực kỳ nặng nề cho đội ngũ tham mưu. Làm đúng luật này lại có nguy cơ vênh với luật khác. Khi cơ chế bảo vệ cán bộ "dám nghĩ dám làm" chưa đủ mạnh, việc chọn giải pháp đóng cửa cài then trụ sở dẫu lãng phí nhưng cán bộ lại... "an toàn" về mặt pháp lý cá nhân.

'Bơm' nguồn lực tư nhân và chiếc phao cứu sinh cho cán bộ

Được biết công ty luật của ông đã từng tư vấn, "giải cứu" thành công một số mặt bằng, trụ sở dôi dư tại địa phương để đưa vào khai thác. Câu chuyện thực tế diễn ra thế nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Khi chúng tôi bắt tay vào hỗ trợ một số địa phương, rào cản lớn nhất của họ là không dám ký vì sợ sai quy trình xã hội hóa. Cách làm của chúng tôi là tham gia rà soát, "dọn dẹp" sạch sẽ hồ sơ pháp lý ngay từ đầu: từ đối chiếu quy hoạch, xây dựng tiêu chí chọn đối tác công khai, đến soạn thảo hợp đồng liên doanh, liên kết minh bạch.

Nhiều khu đất công, sân thể thao, trụ sở cũ bỏ hoang sau khi được khơi thông pháp lý, thu hút nguồn vốn tư nhân đầu tư đã lột xác thành không gian sinh hoạt cộng đồng, khu dịch vụ dân sinh. Cách làm này đạt ba mục tiêu: giảm áp lực ngân sách bảo trì, người dân có hạ tầng để thụ hưởng và cơ quan nhà nước được bảo hiểm rủi ro pháp lý vì mọi bước đi đều được thẩm định chéo, đúng luật.

Để tài sản công không tiếp tục biến thành "tài sản chết", theo ông, chúng ta cần những giải pháp đột phá gì về mặt chính sách?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Nếu cứ giữ tư duy quản lý cũ, chúng ta sẽ tiếp tục nhìn tài sản công lãng phí. Tôi kiến nghị ba giải pháp:

Một là, tăng cường phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương tự quyết định phương án xử lý (bán, cho thuê hay chuyển đổi công năng) gắn với cơ chế giám sát bằng công nghệ, công khai thông tin để cắt giảm thủ tục hành chính kéo dài.

Hai là, thiết kế cơ chế xã hội hóa hấp dẫn và sòng phẳng. Ngân sách không thể ôm hết việc duy tu, cải tạo hàng ngàn trụ sở dôi dư. Phải mở cửa cho khu vực tư nhân vào hợp tác bằng các tiêu chí đấu giá, đấu thầu minh bạch, cạnh tranh tuyệt đối.

Ba là, và cũng là quan trọng nhất, phải có cẩm nang pháp lý rõ ràng và cơ chế bảo vệ cán bộ. Các cơ quan Trung ương cần ban hành hướng dẫn thống nhất cho các trường hợp tài sản dôi dư có nguồn gốc lịch sử phức tạp. Cán bộ chỉ thực sự dám làm khi họ có một hành lang pháp lý an toàn, minh bạch, nơi mà những nỗ lực khơi thông nguồn lực vì lợi ích chung được pháp luật thừa nhận và bảo vệ thay vì soi xét quy trình một cách cơ học.