Mỹ lần đầu hạn chế người nước ngoài tiếp cận mô hình AI và bài toán chủ quyền công nghệ

Anthropic là một trong những công ty AI lớn nhất của Mỹ hiện nay và được xem là đối thủ trực tiếp của OpenAI. Sản phẩm chủ lực của công ty là trợ lý AI Claude, một hệ thống trí tuệ nhân tạo có khả năng trò chuyện, phân tích tài liệu, hỗ trợ nghiên cứu, viết nội dung và lập trình. Claude hiện được triển khai rộng rãi cho người dùng cá nhân, doanh nghiệp và các nhà phát triển phần mềm thông qua nền tảng của Anthropic cũng như các dịch vụ đám mây của Amazon và Google. Đầu tháng 6, Anthropic giới thiệu Claude Fable 5 và Mythos 5 - thế hệ mô hình AI tiên tiến nhất của công ty, thuộc nhóm năng lực mà Anthropic gọi là “Mythos-class”. Theo Anthropic, Fable 5 là mô hình mạnh nhất mà công ty từng phát hành rộng rãi, cho kết quả nổi bật trong các bài đánh giá về lập trình, nghiên cứu khoa học, xử lý hình ảnh và các nhiệm vụ đòi hỏi khả năng phân tích phức tạp. Công ty cho biết khả năng của Fable 5 đặc biệt nổi bật trong các nhiệm vụ kéo dài nhiều bước xử lý.

Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau khi Fable 5 được công bố, Anthropic cho biết đã nhận được chỉ thị kiểm soát xuất khẩu từ Chính phủ Mỹ yêu cầu đình chỉ quyền truy cập đối với Fable 5 và Mythos 5 cho người nước ngoài. Theo công ty, phía Mỹ không nêu rõ các lo ngại về an ninh quốc gia, nhưng Anthropic hiểu rằng chính phủ lo ngại tồn tại một phương thức “jailbreak” (vượt qua các cơ chế bảo vệ an toàn được tích hợp trong mô hình AI) có thể cho phép người dùng sử dụng Fable 5 để phát hiện các lỗ hổng phần mềm. Những lo ngại này xuất phát từ việc Fable 5 được cho là một trong những mô hình AI tiên tiến nhất hiện nay và đang được triển khai cho hàng trăm triệu người dùng. Một số chuyên gia cho rằng các mô hình AI thuộc nhóm Mythos nếu bị khai thác sai mục đích có thể đẩy nhanh đáng kể quá trình phát hiện lỗ hổng bảo mật hoặc hỗ trợ các hoạt động tấn công mạng tinh vi.

Anthropic cho biết trước khi phát hành Fable 5, công ty đã phối hợp với Chính phủ Mỹ và nhiều tổ chức khác trong quá trình đánh giá an toàn, đồng thời triển khai các cơ chế bảo vệ nhằm hạn chế việc sử dụng mô hình trong các lĩnh vực nhạy cảm như an ninh mạng. Công ty cũng khẳng định chỉ được cung cấp “bằng chứng bằng lời nói” về một lỗ hổng tiềm năng mang tính hạn chế. Anthropic cho rằng đây không phải là căn cứ đủ để thu hồi một mô hình thương mại đang được triển khai rộng rãi. Dù vậy, công ty cho biết vẫn phải vô hiệu hóa Fable 5 và Mythos 5 để bảo đảm tuân thủ chỉ thị của Chính phủ Mỹ.

Động thái đối với Anthropic được xem là một bước ngoặt đáng chú ý trong chính sách kiểm soát công nghệ của Mỹ. Trong nhiều năm qua, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington chủ yếu tập trung vào chip bán dẫn, thiết bị sản xuất chip và các công cụ phục vụ phát triển AI. Mục tiêu của các biện pháp này là hạn chế khả năng tiếp cận những công nghệ nền tảng có thể được sử dụng để phát triển các hệ thống AI tiên tiến. Tuy nhiên, chỉ thị đối với Anthropic cho thấy phạm vi kiểm soát đang được mở rộng từ phần cứng sang chính các mô hình AI. Trong nhiều năm Mỹ tập trung kiểm soát các loại chip và công cụ phục vụ AI thay vì hạn chế quyền tiếp cận AI của người dùng nước ngoài. Việc yêu cầu Anthropic ngừng cung cấp Fable 5 và Mythos 5 cho người nước ngoài vì lý do an ninh quốc gia được xem là một trong những động thái đầu tiên cho thấy Washington bắt đầu coi bản thân các mô hình AI tiên tiến là đối tượng cần được kiểm soát. Sự thay đổi này phản ánh cách nhìn mới của Mỹ đối với AI. Nếu trước đây năng lực công nghệ chủ yếu được đánh giá thông qua khả năng sản xuất chip hoặc sở hữu hạ tầng tính toán, thì nay chính các mô hình AI tiên tiến cũng đang được xem là một loại tài sản chiến lược có thể tạo ra lợi thế về kinh tế, công nghệ và an ninh quốc gia. Trong bối cảnh đó, quyền tiếp cận AI có thể dần trở thành một vấn đề chính sách quan trọng không kém quyền tiếp cận chip bán dẫn hay các công nghệ cốt lõi khác.

Việc Chính phủ Mỹ lần đầu tiên hạn chế quyền tiếp cận đối với một mô hình AI thương mại cũng làm dấy lên nhiều tranh luận về tác động của chính sách này đối với thị trường AI toàn cầu.

Ở góc độ thứ nhất, những người ủng hộ cho rằng việc hạn chế người nước ngoài tiếp cận các mô hình AI tiên tiến là cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia Mỹ trong bối cảnh các hệ thống AI ngày càng có khả năng hỗ trợ phát hiện lỗ hổng phần mềm, phân tích mã nguồn và thực hiện các tác vụ an ninh mạng phức tạp. Theo cách tiếp cận này, việc kiểm soát quyền tiếp cận các mô hình AI tiên tiến có thể giúp hạn chế nguy cơ công nghệ bị khai thác cho các mục đích gây hại, đồng thời bảo vệ lợi thế công nghệ và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Mỹ. Trong ngắn hạn, các biện pháp như vậy cũng có thể góp phần duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ trong cuộc đua AI toàn cầu.

Tuy nhiên, một số ý kiến khác cho rằng việc hạn chế tiếp cận công nghệ có thể tạo ra những hệ quả ngược lại. Nếu các doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và người dùng ngoài nước Mỹ không còn được tiếp cận ổn định với các mô hình AI tiên tiến, họ sẽ có động lực lớn hơn để tìm kiếm các giải pháp thay thế hoặc phát triển các hệ thống AI nội địa nhằm giảm sự phụ thuộc vào công nghệ Mỹ. Về lâu dài, xu hướng này có thể thúc đẩy sự hình thành các hệ sinh thái AI riêng biệt tại những khu vực khác nhau trên thế giới, làm gia tăng tình trạng phân mảnh công nghệ và giảm tính kết nối của thị trường AI toàn cầu. Đồng thời, các doanh nghiệp AI Mỹ cũng có nguy cơ đánh mất một phần thị trường quốc tế nếu khách hàng chuyển sang các nhà cung cấp khác.

Có thể thấy, AI đang dần vượt ra khỏi vai trò của một công cụ hỗ trợ công việc hay đổi mới sáng tạo đơn thuần để trở thành một loại công nghệ mang ý nghĩa chiến lược. Tương tự như chip bán dẫn, năng lượng hay dữ liệu, khả năng kiểm soát việc tiếp cận các mô hình AI tiên tiến ngày càng được các quốc gia xem là một vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia, năng lực cạnh tranh và ảnh hưởng địa chính trị.

Phản ứng trước diễn biến trên, Ủy ban châu Âu (European Commission - EC) cho biết đang đánh giá những hệ quả thực tế của chỉ thị kiểm soát xuất khẩu mà Mỹ áp dụng đối với Anthropic. Trong tuyên bố ngày 14/6, người phát ngôn của EC Thomas Regnier cho biết các mô hình AI thế hệ mới mang lại nhiều lợi ích, bao gồm cả các ứng dụng phục vụ phòng thủ an ninh mạng, nhưng đồng thời cũng đặt ra những lo ngại nghiêm trọng về an ninh mạng cần được giải quyết.

Tuy nhiên, ông Regnier nhấn mạnh rằng các biện pháp ứng phó trong lĩnh vực này không nên mang tính phân biệt đối xử đối với các đối tác của Mỹ. Theo EC, việc một quốc gia đơn phương hạn chế quyền tiếp cận đối với các công nghệ chiến lược có thể tạo ra những tác động đáng kể đối với người dùng và doanh nghiệp tại các nước khác đang phụ thuộc vào các dịch vụ công nghệ xuyên biên giới.

Đáng chú ý, ông Regnier cho rằng vụ việc là một minh chứng nữa cho thấy châu Âu cần tăng cường chủ quyền công nghệ của mình. Theo EC, quyết định của Mỹ đối với Anthropic cho thấy khả năng tiếp cận các công nghệ số cốt lõi ngày càng có thể chịu tác động bởi các cân nhắc về an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại của quốc gia sở hữu công nghệ. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng năng lực công nghệ độc lập đang trở thành một trong những ưu tiên ngày càng quan trọng đối với Liên minh châu Âu.