Kỳ 3: Ma trận Trọng tài thương mại – Khi Home Credit đang thượng tôn pháp luật hay chủ đích tước quyền ra Tòa của người dân?

Từ hợp đồng tín dụng đến thỏa thuận trọng tài: Tất cả chỉ sau một mã OTP?

Hai kỳ ghi nhận trước của Tạp chí điện tử Việt – Đức đã phản ánh một thực tế đang diễn ra ngày càng phổ biến trong hoạt động cho vay tiêu dùng trên nền tảng số của Home Credit: chỉ bằng một mã OTP, người vay không chỉ xác nhận hợp đồng tín dụng mà còn đồng thời thiết lập hiệu lực của hàng loạt văn bản, thỏa thuận điện tử đi kèm. Trong đó có những nội dung liên quan đến bảo hiểm, xử lý dữ liệu cá nhân, chia sẻ thông tin tín dụng, sử dụng dịch vụ trực tuyến và nhiều điều khoản pháp lý khác mà không ít khách hàng cho biết họ chưa có điều kiện đọc đầy đủ hoặc chưa được giải thích rõ về toàn bộ nội dung trước khi xác nhận giao dịch.

Ở “Kỳ 1: Home Credit và tín dụng tiêu dùng thời số hóa –Một mã OTP đổi lấy bao nhiêu rủi ro?”, Tạp chí đã ghi nhận những vấn đề pháp lý đặt ra từ việc sử dụng mã OTP trong quy trình giao kết hợp đồng điện tử. Một thao tác xác thực chỉ diễn ra trong vài giây nhưng có thể đồng thời làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý đối với nhiều hợp đồng, thỏa thuận khác nhau. Trong bối cảnh các quy trình số hóa ngày càng được mở rộng, khoảng cách giữa việc "đồng ý" trên hệ thống và việc người tiêu dùng thực sự hiểu toàn bộ nội dung mình đã chấp thuận vẫn là vấn đề được nhiều chuyên gia pháp lý và người tiêu dùng quan tâm.

Tiếp đó, “Kỳ 2: Home Credit và "mỏ vàng dữ liệu" – Người vay đã trao đi những gì ngoài khoản nợ?”ghi nhận từ hồ sơ giao dịch cho thấy, ngoài hợp đồng tín dụng, người vay còn đồng ý để Home Credit và các bên liên quan thu thập, xử lý, lưu trữ, khai thác và chia sẻ nhiều nhóm dữ liệu cá nhân, dữ liệu tín dụng theo nội dung các thỏa thuận điện tử. Những ghi nhận này tiếp tục đặt ra yêu cầu về tính minh bạch trong việc cung cấp thông tin, khả năng tiếp cận đầy đủ các điều khoản trước khi xác nhận giao dịch cũng như việc bảo đảm quyền được biết, quyền tự quyết đối với dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, hồ sơ mà phóng viên tiếp cận cho thấy bức tranh pháp lý phía sau một khoản vay tại Home Credit còn có một "mắt xích" quan trọng khác. Bên cạnh hợp đồng tín dụng và các thỏa thuận về dữ liệu cá nhân, người vay còn đồng thời xác lập Thỏa thuận trọng tài - văn bản quyết định phương thức giải quyết tranh chấp nếu phát sinh bất đồng giữa các bên. Điều đáng chú ý là Thỏa thuận trọng tài không được xác lập khi tranh chấp phát sinh, mà đã được tích hợp sẵn trong bộ hồ sơ điện tử ngay từ thời điểm khoản vay được giao kết và hoàn tất cùng quy trình xác thực bằng mã OTP. Điều đó cho thấy, theo nội dung thỏa thuận mà phóng viên ghi nhận, phương thức giải quyết tranh chấp được các bên xác lập ngay từ thời điểm giao kết hợp đồng, thay vì được lựa chọn khi tranh chấp phát sinh.

Theo Thỏa thuận trọng tài mà phóng viên ghi nhận, nếu phát sinh tranh chấp từ hoặc liên quan đến hợp đồng tín dụng, sau bước thương lượng hoặc hòa giải không thành, các bên thống nhất đưa vụ việc ra giải quyết tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Đông Dương theo Quy tắc tố tụng của Trung tâm này. Đồng thời, vụ việc sẽ do một Trọng tài viên duy nhất giải quyết và người này do Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Đông Dương chỉ định.

Khi quyền tự do thỏa thuận gặp quyền được tiếp cận công lý của người tiêu dùng

Xét dưới góc độ pháp luật, việc Home Credit lựa chọn trọng tài thương mại là quyền được Luật Trọng tài thương mại năm 2010 ghi nhận. Tuy nhiên, trong quan hệ tín dụng tiêu dùng - nơi một bên là tổ chức tài chính chuyên nghiệp với hợp đồng được soạn sẵn, còn bên kia chủ yếu là người tiêu dùng - vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở tính hợp pháp của điều khoản, mà còn ở cách thức điều khoản đó được thiết lập và mức độ nhận thức thực sự của người vay khi chấp thuận.

Trong giao dịch tiêu dùng, tính hợp pháp của một điều khoản không đồng nghĩa với việc người tiêu dùng đã được cung cấp đầy đủ thông tin để đưa ra sự lựa chọn trên cơ sở hiểu biết. Đây cũng là tinh thần mà pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hướng tới.

Chính khoảng cách về khả năng tiếp cận thông tin và hiểu biết pháp luật khiến câu chuyện không còn dừng lại ở việc điều khoản trọng tài có hợp pháp hay không, mà chuyển sang câu hỏi lớn hơn: quy trình giao kết đã đủ minh bạch để người vay nhận thức rằng, cùng với khoản vay, họ cũng đang lựa chọn trước phương thức giải quyết tranh chấp trong tương lai hay chưa? Đây cũng là điểm giao thoa giữa nguyên tắc tự do thỏa thuận của Luật Trọng tài thương mại và yêu cầu bảo vệ bên yếu thế theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.

Từ thực tiễn giao kết hợp đồng điện tử mà phóng viên ghi nhận, một vấn đề chính sách cũng được đặt ra. Khi hợp đồng tín dụng theo mẫu ngày càng được xác lập hoàn toàn trên môi trường số, liệu cơ chế kiểm soát hiện nay đã đủ để bảo đảm người tiêu dùng được thông tin đầy đủ, thực sự hiểu và có quyền lựa chọn đối với những điều khoản có thể ảnh hưởng trực tiếp đến phương thức giải quyết tranh chấp? Đồng thời, liệu đã đến lúc cần rà soát việc sử dụng điều khoản trọng tài trong các hợp đồng theo mẫu để bảo đảm quyền lựa chọn của người tiêu dùng không chỉ được quy định trong luật mà còn được bảo đảm trên thực tế?

Đó không còn là câu chuyện của riêng Home Credit hay một điều khoản trọng tài cụ thể. Trong bối cảnh tín dụng tiêu dùng đang dịch chuyển mạnh sang môi trường số, yêu cầu minh bạch trong giao kết hợp đồng không còn là vấn đề nội bộ của doanh nghiệp mà đã trở thành yêu cầu của chính sách bảo vệ người tiêu dùng và quản trị thị trường.

Khi một thao tác xác thực điện tử có thể đồng thời làm phát sinh hiệu lực của nhiều văn bản pháp lý, trong đó có cả thỏa thuận về phương thức giải quyết tranh chấp, liệu hành lang pháp lý và cơ chế giám sát hiện hành đã đủ để bảo đảm người tiêu dùng được biết, được hiểu và thực sự được lựa chọn trước khi quyền khởi kiện của mình chịu sự điều chỉnh của một thỏa thuận trọng tài? Đây không chỉ là câu hỏi đặt ra đối với Home Credit, mà còn là bài toán chung của thị trường tài chính tiêu dùng trong tiến trình chuyển đổi số. Bởi nếu cơ chế giao kết hợp đồng điện tử ngày càng trở thành chuẩn mực của thị trường, thì yêu cầu về minh bạch thông tin và bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người tiêu dùng cũng cần được nâng lên tương xứng.

Từ những tài liệu và hồ sơ mà phóng viên ghi nhận, Tạp chí điện tử Việt – Đức sẽ tiếp tục đối chiếu quy định của Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng các văn bản pháp luật có liên quan để phân tích việc áp dụng điều khoản trọng tài trong hợp đồng tín dụng tiêu dùng dưới góc độ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, đồng thời góp thêm góc nhìn đối với yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý trong bối cảnh các giao dịch tài chính ngày càng được số hóa.