Ngày 8/5/2026, Thanh tra tỉnh Gia Lai ban hành Kết luận thanh tra số 08/KL-TTT về công tác quản lý, cấp phép và khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2020–2025. Kết luận cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được trong công tác quản lý nhà nước, lĩnh vực khoáng sản tại địa phương vẫn tồn tại nhiều khuyết điểm, vi phạm kéo dài, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải siết chặt kỷ cương quản lý tài nguyên.
Theo kết luận thanh tra, Gia Lai hiện là địa phương có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng, bao gồm đá ốp lát, đá xây dựng, cát xây dựng, đất san lấp cùng nhiều loại khoáng sản khác như bauxit, fluorit, thạch anh và vàng. Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu phục vụ các dự án hạ tầng, giao thông và xây dựng ngày càng tăng, hoạt động khai thác khoáng sản đóng vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Tuy nhiên, qua thanh tra cho thấy công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này còn nhiều bất cập. Thanh tra tỉnh nhận định việc quản lý, cấp phép và giám sát hoạt động khai thác khoáng sản “chưa được quan tâm đúng mức”, thiếu kiểm tra, đôn đốc và bỏ qua một số trình tự, thủ tục quan trọng.
Đáng chú ý, nhiều trường hợp khai thác khoáng sản được ghi nhận khi chưa hoàn tất đầy đủ thủ tục pháp lý. Một số điểm mỏ chưa có quyết định thuê đất, chưa ký hợp đồng thuê đất nhưng đã tiến hành khai thác; nhiều trường hợp sử dụng đất làm bãi chứa vật liệu nhưng chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép chuyển mục đích sử dụng đất theo quy định.
Kết luận thanh tra cũng chỉ ra tình trạng khai thác ngoài ranh giới được cấp phép, khai thác không đúng thiết kế mỏ được phê duyệt và báo cáo sản lượng không phản ánh đúng thực tế. Việc doanh nghiệp tự kê khai sản lượng khai thác trong khi công tác kiểm tra, giám sát còn lỏng lẻo đã làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài nguyên và thất thu ngân sách.
Một trong những tồn tại đáng chú ý là công tác kiểm tra thực địa trước khi đưa mỏ vào khai thác hầu như không được thực hiện đầy đủ. Thanh tra phát hiện nhiều đơn vị chưa xây dựng cơ bản mỏ theo hồ sơ thiết kế như thiếu trạm cân, camera giám sát, hệ thống thoát nước, hố thu gom nhưng vẫn tiến hành khai thác khoáng sản. Trong khi đó, đây đều là những công cụ quan trọng nhằm kiểm soát sản lượng khai thác và bảo đảm tuân thủ quy định về môi trường.
Bức tranh quản lý khoáng sản tại Gia Lai còn cho thấy những khoảng trống đáng kể trong việc đóng cửa mỏ sau khai thác. Tính đến ngày 31/12/2025, toàn tỉnh có 113 giấy phép khai thác khoáng sản đã hết hiệu lực nhưng vẫn tồn tại nhiều vi phạm liên quan đến thủ tục đóng cửa mỏ như chậm phê duyệt đề án đóng cửa hoặc không nộp hồ sơ đóng cửa mỏ theo quy định.
Đối với các mỏ vật liệu phục vụ Dự án cao tốc Bắc – Nam qua địa bàn Bình Định cũ, Thanh tra tỉnh xác định đến nay vẫn chưa hoàn thành việc xác nhận khối lượng khoáng sản thực tế đã khai thác để làm căn cứ quyết toán nghĩa vụ tài chính. Thay vào đó, việc kê khai chủ yếu dựa trên số liệu tạm tính do đơn vị khai thác tự báo cáo.
Ngoài những tồn tại trong quản lý hoạt động khai thác, cơ quan thanh tra còn phát hiện nhiều vi phạm liên quan đến nghĩa vụ tài chính. Qua rà soát báo cáo của 112/135 xã, phường, tổng số tiền đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng phải thu từ các đơn vị khai thác trong giai đoạn 2020–2025 là hơn 31,18 tỷ đồng, song mới thu được 25,62 tỷ đồng. Số tiền chưa thu lên tới khoảng 5,56 tỷ đồng.
Đặc biệt, Thanh tra tỉnh phát hiện tình trạng các doanh nghiệp sản xuất gạch, ngói sử dụng nguyên liệu đầu vào là đất làm gạch được mua từ các cá nhân tự khai thác không được cấp phép. Theo đánh giá của cơ quan thanh tra, đây là hành vi tiêu thụ khoáng sản có nguồn gốc không hợp pháp.
Kết quả rà soát cho thấy có 52 doanh nghiệp và cơ sở sản xuất gạch, ngói liên quan đến việc sử dụng nguồn nguyên liệu không đúng quy định. Trên cơ sở đó, đoàn thanh tra kiến nghị thu hồi và truy thu tổng cộng hơn 8,6 tỷ đồng, bao gồm tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường và tiền đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng.
Bên cạnh đó, Thanh tra tỉnh cũng xác định Hợp tác xã sản xuất đá Bình Đê kê khai thiếu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản hơn 26,5 triệu đồng do khai thác vượt sản lượng. Công ty TNHH SXTM Hoàng Việt bị xác định chưa kê khai, nộp thuế đối với khoáng sản đã khai thác với tổng số tiền gần 990 triệu đồng.
Tổng hợp các khoản phải thu hồi, truy thu theo kiến nghị của Thanh tra tỉnh lên tới hơn 9,618 tỷ đồng.
Kết luận thanh tra đồng thời xác định trách nhiệm chính thuộc về các chủ mỏ, Sở Nông nghiệp và Môi trường, chính quyền địa phương nơi có mỏ khoáng sản cùng các tập thể, cá nhân liên quan. Thanh tra tỉnh kiến nghị tổ chức kiểm điểm trách nhiệm, xử lý các sai phạm theo quy định; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác khoáng sản; đồng thời rà soát, xử lý dứt điểm các trường hợp khai thác trái phép, khai thác vượt công suất hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.
Nhìn từ kết quả thanh tra, những tồn tại được chỉ ra không chỉ phản ánh các vi phạm đơn lẻ của doanh nghiệp mà còn cho thấy những hạn chế trong cơ chế giám sát, hậu kiểm và ứng dụng công nghệ trong quản lý khoáng sản. Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng ngày càng gia tăng, việc tăng cường kỷ luật quản lý tài nguyên, kiểm soát chặt sản lượng khai thác và minh bạch nghĩa vụ tài chính sẽ là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm khai thác khoáng sản đúng pháp luật, hiệu quả và bền vững.
