Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, rèn luyện thanh niên trong xây dựng thế hệ trẻ Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

TÓM TẮT: Bài viết làm rõ giá trị lý luận, thực tiễn tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, rèn luyện thanh niên; phân tích thực trạng công tác thanh niên trước yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Từ những kết quả đạt được và chỉ rõ hạn chế, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: đổi mới giáo dục lý tưởng, nâng cao chất lượng phong trào hành động cách mạng, bồi dưỡng nhân lực chất lượng cao, phát huy vai trò Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tham gia xây dựng Đảng và hệ thống chính trị.

ABSTRACT: This article clarifies the theoretical and practical value of Ho Chi Minh's thought regarding the education and training of youth and analyzes the current state of youth work in the context of national development requirements for the new era. Based on an assessment of achievements and limitations, the author proposes a comprehensive set of solutions: innovating ideological education, enhancing the quality of revolutionary action movements, cultivating high-quality human resources, and promoting the role of the Ho Chi Minh Communist Youth Union in building the Party and the political system.

Keywords: Ho Chi Minh's thought; youth education; moral training; young generation; new era.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên phát triển bứt phá, chuyển đổi số toàn diện và hội nhập quốc tế sâu rộng hướng đến hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc - nguồn lực con người, đặc biệt là thế hệ trẻ, giữ vai trò nhân tố quyết định thắng lợi chiến lược. Lịch sử cách mạng Việt Nam đã chứng minh, thanh niên luôn là lực lượng xung kích đi đầu trong mọi giai đoạn lịch sử cam go cũng như trong công cuộc tái thiết và kiến thiết non sông. Điều 4, Luật Thanh niên năm 2020 đã chế định rõ ràng: "Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, xung kích, sáng tạo, đi đầu trong công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; có vai trò quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội" [5].

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến thanh niên và công tác bồi dưỡng thế hệ kế cận. Người xem thanh niên là rường cột của nước nhà, lực lượng trực tiếp quyết định tương lai và tiền đồ dân tộc. Những chỉ dẫn quý báu của Người về nội dung, phương pháp giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ vừa "hồng" vừa "chuyên" đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị lý luận và tính thời sự sâu sắc.

Tuy nhiên, trước sự biến đổi phức tạp của bối cảnh quốc tế, mặt trái kinh tế thị trường cùng sự thâm nhập của các luồng tư tưởng lệch lạc trên không gian mạng, công tác giáo dục thanh niên đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Việc nhận thức đầy đủ, khoa học và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ nhằm khắc phục những hạn chế, định hình bản lĩnh, phẩm chất và năng lực cho thanh niên Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới là một đòi hỏi khách quan, cấp thiết cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn.

II. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1. Hệ thống quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò và công tác giáo dục, rèn luyện thanh niên

1.1. Vị trí chiến lược và vai trò quyết định của thanh niên đối với tiền đồ dân tộc

Trong toàn bộ di sản tư tưởng lý luận Hồ Chí Minh, vấn đề con người và đặc biệt là thanh niên luôn chiếm giữ vị trí trung tâm mang tính chiến lược cách mạng. Người nhìn nhận thanh niên không chỉ bằng nhãn quan chính trị nhạy bén mà còn bằng niềm tin khoa học vào sức mạnh nội sinh to lớn của tuổi trẻ. Người từng khẳng định sâu sắc vị trí cầu nối lịch sử và trọng trách tương lai của thế hệ trẻ:

"Thanh niên là người tiếp sức cách mạng cho thế hệ thanh niên già, đồng thời là người phụ trách dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai - tức là các cháu nhi đồng. Vì vậy, thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên. Thanh niên muốn làm người chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, phải làm việc để chuẩn bị cái tương lai đó" [1, tr. 298].

Quan điểm này thể hiện quy luật tiếp nối và chuyển giao giữa các thế hệ trong dòng chảy phát triển của cách mạng. Tính chất "thịnh hay suy, yếu hay mạnh" của một quốc gia dân tộc không phải là định mệnh bất biến, mà phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng phẩm chất chính trị, đạo đức và trí tuệ của lực lượng kế cận. Người cũng nhấn mạnh yêu cầu hành động tức thời, khẩn trương chứ không dừng lại ở sự thụ động chờ đợi: "Thanh niên muốn làm người chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, phải làm việc để chuẩn bị cái tương lai đó" [1, tr. 298]. Sự chuẩn bị chu đáo về "tinh thần và lực lượng" ngay trong hiện tại là điều kiện tiên quyết để gánh vác sứ mệnh ngày mai.

1.2. Mục tiêu, nguyên lý và nội dung giáo dục: Đào tạo thế hệ kế thừa vừa "hồng" vừa "chuyên"

Hồ Chí Minh luôn đặt việc rèn luyện thanh niên trong một chỉnh thể thống nhất biện chứng giữa đức và tài. Trong Di chúc thiêng liêng để lại cho toàn Đảng và toàn dân tộc, Người đã căn dặn những lời tâm huyết:

"ĐOÀN VIÊN VÀ THANH NIÊN ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng" vừa "chuyên". Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết" [2, tr. 622].

Mối quan hệ biện chứng giữa "hồng" và "chuyên" là cốt lõi phương pháp luận giáo dục Hồ Chí Minh: "Hồng" là bản lĩnh chính trị vững vàng, lập trường tư tưởng kiên định theo chủ nghĩa Mác - Lênin, lòng trung thành vô hạn với Tổ quốc, với Đảng, đạo đức cách mạng cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, giàu lòng vị tha và tinh thần phục vụ nhân dân vô điều kiện. "Chuyên" là trình độ học vấn, tri thức khoa học - kỹ thuật tiên tiến, kỹ năng nghề nghiệp tinh thông, phương pháp tư duy sáng tạo, năng lực tổ chức thực tiễn và tinh thần đổi mới dám nghĩ, dám làm.

Nếu chỉ có "hồng" mà thiếu "chuyên" thì người thanh niên dù có nhiệt huyết cũng dễ rơi vào tình trạng bất lực trước yêu cầu thực tiễn, việc gì cũng khó hoàn thành hiệu quả. Ngược lại, nếu chỉ có "chuyên" mà khiếm khuyết "hồng", tri thức và tài năng sẽ mất đi phương hướng phục vụ nhân dân, dễ tha hóa trước cám dỗ vật chất và suy thoái đạo đức, lối sống. Do đó, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau không đơn thuần là hoạt động giáo dục định kỳ mà là nhiệm vụ mang tầm vóc chiến lược sống còn của Đảng cầm quyền.

2. Thực trạng công tác giáo dục, rèn luyện và phát huy vai trò thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và định hướng từ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, thế hệ trẻ Việt Nam tiếp tục phát huy lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần năng động và vai trò tiên phong trong khởi nghiệp sáng tạo, chuyển đổi số. Tổ chức Đoàn luôn giữ vững vị trí nòng cốt chính trị khi: "Đoàn tham gia xây dựng bảo vệ Đảng và hệ thống chính trị được xác định là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên" [3, tr. 45], tích cực bồi dưỡng đoàn viên ưu tú và đóng góp hiệu quả vào sự nghiệp phát triển đất nước.

Tuy nhiên, công tác giáo dục và rèn luyện thanh niên hiện nay đang đối diện nhiều thách thức lớn. Nổi cộm là sự suy giảm bản lĩnh chính trị ở một bộ phận người trẻ: Một trong những vấn đề cần khắc phục là tình trạng một bộ phận đoàn viên còn biểu hiện "lười học chính trị", chưa đề cao trách nhiệm tự học, tự nghiên cứu lý luận chính trị [3, tr. 116]. Song hành với đó, "Việc triển khai thực hiện Chỉ thị 05-CT/TW của một số cơ sở Đoàn chưa được thường xuyên, liên tục; còn chưa sáng tạo trong việc xác định nội dung, cách làm, tiêu chí cụ thể phù hợp với thực tiễn" [3, tr. 101]. Căn nguyên sâu xa của tình trạng này bắt nguồn từ khiếm khuyết trong định hướng giáo dục con người, như Văn kiện Đảng đã chỉ rõ: "Nội dung xây dựng con người còn phiến diện, chỉ tập trung vào đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, chưa chú ý giáo dục lý tưởng chính trị, đạo đức, lối sống" [4, tr. 127], dẫn tới xu hướng "thiên về chuyên, nhẹ về hồng".

Bên cạnh đó, phương thức tập hợp và nắm bắt tư tưởng của tổ chức Đoàn ở cơ sở vẫn còn những điểm nghẽn nghiêm trọng. Báo cáo chính trị của Trung ương Đoàn nhìn nhận: "Việc nắm bắt tình hình tư tưởng, tâm tư, nguyện vọng thanh thiếu nhi có thời điểm còn chưa chủ động, chưa kịp thời, đặc biệt là thanh niên khu vực đặc thù, thanh thiếu nhi yếu thế" [3, tr. 101]. Đồng thời, "Vẫn còn một số cơ sở Đoàn chưa chủ động đổi mới hoạt động nhằm nâng cao chất lượng phong trào; còn tình trạng chủ quan, thiếu khoa học trong bố trí chương trình, lập kế hoạch; chưa phát huy được tốt nhất nguồn lực tham gia" [3, tr. 104]. Những hạn chế này tạo ra khoảng trống trong việc định hướng dư luận xã hội, làm suy giảm sức hút thực chất của phong trào thanh niên trước yêu cầu phát triển mới.

3. Giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh xây dựng thế hệ trẻ Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Để phát huy tối đa sức mạnh của thanh niên, hiện thực hóa mục tiêu đưa đất nước phát triển phồn vinh trong kỷ nguyên mới, toàn bộ hệ thống chính trị và tổ chức Đoàn cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp trọng tâm:

3.1. Đổi mới căn bản, thực chất công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa

Khắc phục triệt để bệnh "lười học chính trị": Đổi mới toàn diện nội dung và phương pháp giảng dạy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh theo hướng sinh động, thực tiễn, gắn với việc luận giải thấu đáo các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội đương đại. Chấm dứt tình trạng truyền đạt một chiều, giáo điều, áp đặt; phát huy phương pháp tương tác, tọa đàm đối thoại mở, diễn đàn tranh biện để thanh niên chủ động tự soi, tự sửa và nâng cao tư duy phản biện khoa học. Hiện thực hóa việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh: Chuyển trọng tâm từ "học tập" sang "làm theo" bằng các tiêu chí cụ thể, gắn chặt với đạo đức công vụ, đạo đức nghề nghiệp và lối sống của từng đối tượng thanh niên (học sinh, sinh viên, công chức trẻ, công nhân, lực lượng vũ trang). Đẩy mạnh phong trào "Xây dựng giá trị hình mẫu thanh niên Việt Nam thời kỳ mới" với các tiêu chí then chốt: Tâm trong - Trí sáng - Hoài bão lớn. Giáo dục thông qua không gian mạng và nền tảng số: Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng mạng xã hội đa phương tiện để thiết kế các sản phẩm truyền thông hiện đại (infographic, podcast, video ngắn, phim tài liệu tương tác). Chủ động xây dựng "hệ sinh thái truyền thông sạch", lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, nâng cao bản lĩnh nhận diện và đấu tranh phản bác kịp thời luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch trên không gian mạng.

3.2. Nâng cao chất lượng phong trào hành động cách mạng, gắn rèn luyện với thực tiễn sáng tạo

Gắn phong trào hành động với nhiệm vụ kinh tế - xã hội: Tổ chức Đoàn cần chuyển đổi phương thức phát động phong trào, kiên quyết khắc phục tình trạng "chủ quan, thiếu khoa học trong bố trí chương trình, lập kế hoạch". Mọi phong trào như Thanh niên tình nguyện, Tuổi trẻ sáng tạo, Tuổi trẻ xung kích bảo vệ Tổ quốc phải bắt rễ từ thực tiễn, giải quyết các bài toán bức xúc của đất nước: hỗ trợ giảm nghèo bền vững, tham gia xây dựng nông thôn mới nâng cao, đô thị văn minh, ứng phó biến đổi khí hậu. Tiên phong dẫn dắt công cuộc chuyển đổi số quốc gia: Phát huy tinh thần làm chủ công nghệ của thanh niên thông qua các đội hình "Tổ công nghệ số cộng đồng", hỗ trợ người dân và doanh nghiệp thực hiện dịch vụ công trực tuyến, phổ cập kỹ năng số và thanh toán không tiền mặt. Rèn luyện thế hệ trẻ tư duy đổi mới sáng tạo, cổ vũ tinh thần khởi nghiệp công nghệ, thương mại hóa các sáng chế khoa học nhằm nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.

3.3. Xây dựng môi trường giáo dục toàn diện: Kết hợp chặt chẽ giáo dục tri thức và rèn luyện nhân cách

Khắc phục triệt để xu hướng xây dựng con người phiến diện: Cần quán triệt sâu sắc tinh thần Đại hội XIV của Đảng, tái cấu trúc chương trình đào tạo để cân bằng giữa trang bị kiến thức chuyên môn công nghệ tiên tiến với giáo dục đạo đức, truyền thống văn hóa dân tộc, rèn luyện kỹ năng mềm và nâng cao thể chất. Triển khai phương châm "Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn". Phát huy cơ chế phối hợp "Nhà trường - Gia đình - Xã hội": Nhà trường là nơi định hình nhân cách và trang bị phương pháp tư duy; gia đình là cái nôi nuôi dưỡng tình cảm, đạo đức, nếp sống văn hóa truyền thống; xã hội là môi trường rèn luyện thực tiễn. Ba trụ cột này phải kết nối thường xuyên, đồng bộ, tạo thành màng lọc văn hóa vững chắc bảo vệ thanh niên trước các tệ nạn xã hội và ảnh hưởng tiêu cực của lối sống thực dụng, ích kỷ.

3.4. Nâng cao năng lực nắm bắt tư tưởng và củng cố vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong xây dựng Đảng

Chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng thanh thiếu nhi: Cần xây dựng mạng lưới cộng tác viên dư luận xã hội rộng khắp, ứng dụng công nghệ lắng nghe mạng xã hội (social listening) để kịp thời nắm bắt diễn biến tư tưởng của thanh niên ngay từ cơ sở. Đặc biệt, phải dành sự quan tâm thỏa đáng, xây dựng chính sách hỗ trợ cụ thể đối với thanh niên khu vực đặc thù (vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số, thanh niên công nhân tại các khu công nghiệp tập trung) và các nhóm thanh thiếu nhi yếu thế. Thực hiện hiệu quả nhiệm vụ xây dựng, bảo vệ Đảng và hệ thống chính trị: Nâng cao chất lượng công tác tạo nguồn, bồi dưỡng và giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng xem xét kết nạp, bảo đảm tính tiền phong, gương mẫu về bản lĩnh chính trị và năng lực chuyên môn. Tích cực tham gia giám sát, phản biện xã hội, đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, kiên quyết đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, góp phần xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện.

III. KẾT LUẬN

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, rèn luyện thanh niên là di sản lý luận và kim chỉ nam vô giá, soi rọi con đường phát triển của thế hệ trẻ Việt Nam qua mọi thời kỳ cách mạng. Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên bứt phá vươn mình của dân tộc trước những cơ hội và thách thức mang tính thời đại - lời căn dặn của Bác về việc chuẩn bị "tinh thần và lực lượng" cho thanh niên càng mang ý nghĩa sống còn.

Việc vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người đòi hỏi sự quyết liệt, đồng bộ từ các cấp ủy đảng, chính quyền, tổ chức Đoàn và toàn xã hội. Phải giải quyết dứt điểm tình trạng học tập lý luận chính trị hình thức, đẩy lùi lối giáo dục phiến diện để kiến tạo một thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện: có lý tưởng cách mạng trong sáng, đạo đức trong sạch, tư duy khoa học độc lập và kỹ năng toàn cầu. Xây dựng thế hệ trẻ vừa "hồng" vừa "chuyên" chính là sự chuẩn bị nền tảng căn bản nhất, đảm bảo cho cơ đồ non sông Việt Nam mãi vững bền, thịnh vượng sánh vai với các cường quốc năm châu như sinh thời Người hằng mong ước./.

Th.S Trần Thanh Hà - Khoa LLCT - Trường Đại học Công nghiệp Việt - Hung


TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 13, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 298. 

2. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 15, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 622.

3. Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (2022), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XII (nhiệm kỳ 2022-2027), Nxb Thanh niên, Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 127.

5. Quốc hội (2020), Luật Thanh niên, số 57/2020/QH14, ngày 16/6/2020, Hà Nội, Điều 4.