Từ ngày 7-8/5, Thủ tướng Lê Minh Hưng sẽ tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu (Philippines). Báo Điện tử Chính phủ có cuộc phỏng vấn TS. Lê Phương Hòa, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu châu Á-Thái Bình Dương (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) về ý nghĩa của chuyến công tác, cũng như những đóng góp và vai trò của Việt Nam tại hội nghị lần này.
Khẳng định thông điệp về một Việt Nam chủ động, trách nhiệm
Thưa Tiến sĩ, trong bối cảnh khu vực và quốc tế có nhiều biến động hiện nay, bà đánh giá thế nào về ý nghĩa và tầm quan trọng chuyến công tác của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu?
TS. Lê Phương Hòa: Chuyến công tác của Thủ tướng Chính phủ tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Philippines không chỉ là một hoạt động ngoại giao đa phương thường kỳ, mà còn mang ý nghĩa của một bước khởi đầu chiến lược. Đây là chuyến công tác nước ngoài đầu tiên của Thủ tướng Lê Minh Hưng trên cương vị người đứng đầu Chính phủ sau Đại hội XIV - thời điểm Việt Nam chính thức bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Việc Thủ tướng tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 là thông điệp mạnh mẽ gửi tới bạn bè quốc tế về sự kế thừa và đột phá trong đường lối đối ngoại của Việt Nam, khẳng định ASEAN luôn là ưu tiên hàng đầu, là không gian hợp tác chiến lược có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với an ninh, phát triển và vị thế quốc tế của Việt Nam.
Đồng thời, đây cũng là cơ hội để Việt Nam thể hiện tinh thần chủ động, kiến tạo, đóng góp các sáng kiến nhằm củng cố đoàn kết nội khối trước những thách thức từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.
Năm 2026 đánh dấu mốc lịch sử 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao và 11 năm quan hệ Đối tác chiến lược Việt Nam-Philippines, vì vậy, chuyến công tác lần này có ý nghĩa đặc biệt trong thúc đẩy hợp tác song phương, mở ra khả năng nâng cấp quan hệ giữa hai nước trong thời gian tới.
Bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN, các cuộc tiếp xúc cấp cao quan trọng như cuộc gặp giữa ba Thủ tướng Việt Nam, Lào và Campuchia, sẽ góp phần tăng cường kết nối kinh tế, củng cố tình đoàn kết đặc biệt và hiện thực hóa các chủ trương hợp tác đã được thúc đẩy sau Đại hội XIV của Đảng.
Đề xuất sáng kiến thiết thực về năng lượng, lương thực và an ninh khu vực
Theo Tiến sĩ, Việt Nam có thể đóng góp những sáng kiến gì để thúc đẩy các ưu tiên chiến lược của khu vực tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 sắp diễn ra?
TS. Lê Phương Hòa: Philippines đã đề xuất ba nội dung chính của Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 là bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, và bảo hộ công dân ASEAN bên cạnh những ưu tiên đã xác định trước đó. Theo tôi, Việt Nam có thể đóng góp một số sáng kiến tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 nhằm hiện thực hóa mục tiêu vươn mình của dân tộc, đồng thời củng cố vai trò trung tâm của ASEAN.
Thứ nhất là một số biện pháp bảo đảm an ninh năng lượng, như đề xuất kích hoạt cơ chế khẩn cấp về dầu khí trong khuôn khổ Hiệp định Khung ASEAN về an ninh dầu khí (APSA), nhằm hỗ trợ các nước thành viên khi xảy ra biến động mạnh về giá hoặc nguồn cung. Đồng thời, cần ưu tiên nguồn cung năng lượng (đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt) trước khi xuất khẩu ra ngoài khu vực nhằm bảo đảm ổn định sản xuất trong ASEAN.
Bên cạnh đó, đẩy nhanh các dự án kết nối hạ tầng năng lượng, các dự án kết nối đường ống dẫn khí để đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên khí thiên nhiên trong khu vực. Hợp tác cùng nhau thực hiện Sáng kiến Chuyển đổi Năng lượng châu Á (AETI) và Cộng đồng phát thải bằng 0 châu Á (AZEC), trong đó Nhật Bản hỗ trợ công nghệ, tài chính cho các nước ASEAN trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, xe điện và hydro/amoniac.
Thứ hai, về an ninh lương thực, với vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu lúa gạo hàng đầu, Việt Nam có thể đề xuất sáng kiến bảo đảm an ninh lương thực, nâng tầm vấn đề này thành một trụ cột an ninh khu vực. Thay vì các hợp đồng ngắn hạn, Việt Nam có thể cam kết bảo đảm dự trữ chiến lược cho các nước thành viên để ổn định thị trường khu vực.
Ngoài ra, trong bối cảnh địa chính trị đang có nhiều chuyển biến phức tạp, Việt Nam có thể đề xuất thúc đẩy an ninh hàng hải gắn liền với biến đổi khí hậu và an ninh năng lượng. Chuyển trọng tâm từ cạnh tranh địa chính trị thuần túy sang hợp tác phi truyền thống như ứng phó thiên tai, bão lũ, nước biển dâng và an ninh các tuyến vận tải biển.
Việc thành lập Nhóm chuyên trách ASEAN về an ninh hàng hải sẽ giúp nâng cao năng lực ứng phó kịp thời với các tình huống khẩn cấp và hiện đại hóa lực lượng thực thi pháp luật trên biển của các nước thành viên.
Tận dụng hiệu quả cơ chế ASEAN để thúc đẩy tăng trưởng và chuyển đổi xanh
Theo bà, Việt Nam cần tận dụng các cơ chế ASEAN như thế nào để phục vụ mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới?
TS. Lê Phương Hòa: Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong "kỷ nguyên vươn mình", Việt Nam cần khai thác hiệu quả các cơ chế hợp tác sẵn có của ASEAN để gia nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trước hết, cần tận dụng cơ chế liên kết kinh tế thông qua kinh tế số và thương mại đa phương. Đây là hai động lực quan trọng để duy trì tốc độ tăng trưởng cao thông qua thúc đẩy Hiệp định Khung ASEAN về kinh tế số (DEFA), khai thác các FTA thế hệ mới (RCEP, CPTPP), chủ động tham gia sâu vào Lưới điện ASEAN (APG) và Kế hoạch Tổng thể Kết nối ASEAN.
Song song với đó, Việt Nam cần chủ động đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào các cường quốc lớn, qua đó nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, chúng ta có thể khai thác cơ chế hợp tác mới cho phát triển bền vững, gắn liền với chuyển đổi xanh và năng lực thích ứng với các thách thức phi truyền thống. Chẳng hạn, Việt Nam có thể đưa ra sáng kiến Đối tác phát triển xanh ASEAN, tận dụng quan hệ ASEAN với các đối tác như Nhật Bản, EU… để thu hút vốn, công nghệ xanh và kinh nghiệm phát triển kinh tế tuần hoàn.
Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), chúng ta nên thúc đẩy hợp tác quản trị AI và công nghệ mới thông qua tham gia xây dựng các "Sandbox" khu vực về AI để vừa phát triển công nghệ, vừa kiểm soát rủi ro an toàn thông tin.
Đặc biệt, Việt Nam cần thúc đẩy củng cố vai trò trung tâm của ASEAN để bảo vệ không gian phát triển chung của khu vực. Một môi trường hòa bình là điều kiện tiên quyết để phát triển, ASEAN chính là vành đai bảo vệ Việt Nam từ sớm, từ xa. Biến các diễn đàn đa phương do ASEAN dẫn dắt (EAS, ARF) thành nơi định hình luật chơi khu vực, tôn trọng tính trung tâm của ASEAN và luật pháp quốc tế như UNCLOS 1982. Việt Nam cũng có thể đóng vai trò trung gian điều phối để giảm thiểu sự phân tách hay ly tâm trong ASEAN trước áp lực cạnh tranh giữa các nước lớn, giữ cho khu vực luôn là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn đầu tư và công nghệ.
Tạo bước ngoặt thực chất, nâng cao vị thế Việt Nam trong khu vực
Trong bối cảnh ASEAN bước vào giai đoạn triển khai Tầm nhìn 2045, bà kỳ vọng Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 sẽ tạo ra những chuyển biến gì, và Việt Nam phát huy vai trò ra sao để vừa góp phần củng cố đoàn kết, nâng cao vị thế ASEAN, vừa tiếp tục khẳng định vị thế, uy tín của Việt Nam trong khu vực?
TS. Lê Phương Hòa: Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra vào thời điểm bản lề khi khu vực bước vào giai đoạn thực thi Tầm nhìn 2045. Tôi kỳ vọng hội nghị sẽ tạo ra những bước ngoặt thực chất, không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chung.
Chuyến công tác nước ngoài của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Lê Minh Hưng sắp tới không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao mà còn là lời khẳng định vị thế mới của Việt Nam trên bàn cờ địa chính trị khu vực, minh chứng cho một Việt Nam chủ động, trách nhiệm và đầy thực lực. Đây là dịp để Chính phủ Việt Nam giới thiệu tầm nhìn phát triển trong giai đoạn mới, sau Đại hội XIV của Đảng, khẳng định sự sẵn sàng đóng góp nhiều hơn vào các vấn đề quản trị khu vực và toàn cầu.
Trong bối cảnh ASEAN đối mặt với nguy cơ phân tách, Việt Nam có thể định vị là trung tâm điều phối hiệu quả, góp phần hài hòa lợi ích giữa các thành viên và khẳng định thế mạnh của một quốc gia tầm trung năng động.
Thông qua việc thúc đẩy các lĩnh vực như an ninh năng lượng, an ninh lương thực, kết nối khu vực, phát triển kinh tế xanh, chuyển đổi số… Việt Nam không chỉ duy trì hình ảnh là quốc gia đi đầu về tăng trưởng kinh tế, mà còn là đối tác tin cậy trong việc giải quyết các thách thức phi truyền thống.
Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!
