Trong bối cảnh già hóa dân số kỷ lục và thiếu hụt nguồn nhân lực trầm trọng, Nhật Bản đang đứng trước một kịch bản đầy nghịch lý vĩ mô khi một mặt rất cần lao động nước ngoài để duy trì các động lực kinh tế, nhưng mặt khác lại siết chặt quy định thị thực do làn sóng phản đối nhập cư gia tăng trong nước.
Thực trạng này không chỉ dập tắt cơ hội lập nghiệp của hàng vạn người nước ngoài tại xứ sở hoa anh đào, mà còn đặt ra bài toán nan giải về tương lai phát triển bền vững của quốc gia này. Ở chiều hướng ngược lại, quốc gia láng giềng Hàn Quốc lại đang chọn một lối đi cởi mở hơn, sử dụng các chính sách nới lỏng thị thực làm bệ đỡ thu hút dòng người nước ngoài nhằm kích thích tổng cầu và phục hồi nền kinh tế.
Theo báo cáo điều tra chuyên sâu được nhật báo The Straits Times công bố, nhiều người nước ngoài từng coi Nhật Bản là "vùng đất hứa" để định cư và cống hiến giờ đây đang phải đối mặt với thực tế phũ phàng từ hệ thống quản lý di trú. Các quy định về xét duyệt và gia hạn thị thực (visa) ngày càng nghiêm ngặt từ chính quyền Tokyo đang gián tiếp đẩy nhiều lao động lành nghề ra khỏi quốc gia này.
Chia sẻ với The Straits Times, nhiều cư dân ngoại quốc không giấu nổi sự thất vọng khi giấc mơ ổn định cuộc sống bị tan vỡ hoàn toàn, dù họ có công việc tốt, lý lịch trong sạch và đóng góp đầy đủ nghĩa vụ thuế cho xã hội Nhật Bản. Việc thắt chặt tiêu chuẩn xét duyệt diễn ra ngay trong bối cảnh nước này đối mặt với cuộc khủng hoảng nhân khẩu học nghiêm trọng nhất lịch sử, khiến các lĩnh vực xương sống như nông nghiệp, xây dựng, y tế - chăm sóc người cao tuổi và bán lẻ liên tục rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng mà không thể tuyển dụng được nhân lực bản địa.
Nguyên nhân cốt lõi của động thái thắt chặt mang tính ngược dòng này bắt nguồn từ áp lực chính trị nội bộ và làn sóng bảo thủ đang dâng cao tại Nhật Bản. Theo dữ liệu phân tích của The Straits Times, một bộ phận lớn dư luận trong nước lo ngại rằng sự gia tăng quá nhanh của cư dân nước ngoài sẽ làm thay đổi bản sắc văn hóa đặc trưng, gây rủi ro cho an ninh xã hội và tạo áp lực nặng nề lên hệ thống phúc lợi vốn đã quá tải của quốc gia già hóa. Để xoa dịu khối cử tri này, chính phủ Nhật Bản đã lựa chọn giải pháp nhượng bộ, dựng lên các rào cản pháp lý khắt khe hơn đối với người lao động ngoại quốc, vô tình biến mục tiêu định cư lâu dài của những bộ óc và bàn tay lao động quốc tế trở thành một điều xa xỉ.
Trái ngược hoàn toàn với tâm lý phòng thủ của Tokyo, Hàn Quốc – nền kinh tế cũng đang gánh chịu cuộc khủng hoảng suy giảm dân số tương tự – lại chọn cách tiếp cận chủ động và thân thiện hơn để mở rộng không gian kinh tế. Theo thông tin từ Hãng thông tấn Yonhap News, chính quyền Seoul vừa đưa ra quyết định kéo dài chương trình miễn lệ phí xin thị thực cho các đoàn khách du lịch đến từ 6 quốc gia lớn cho đến hết năm 2026.
Đây được xem là một mắt xích quan trọng trong chiến lược tổng thể nhằm khôi phục ngành công nghiệp không khói, kích cầu tiêu dùng nội địa và xây dựng thương hiệu quốc gia cởi mở. Giới phân tích kinh tế quốc tế nhận định, dù chính sách nới lỏng này hiện tại mới chỉ khu trú ở nhóm đối tượng du lịch, nhưng nó đóng vai trò là bước đệm chiến lược dài hạn nhằm thu hút sự quan tâm của dòng người nước ngoài, tạo nguồn cầu tiềm năng cho thị trường lao động và hệ thống giáo dục đại học của xứ sở kim chi trong tương lai gần.
Sự phân cực rõ rệt trong tư duy hoạch định chính sách giữa Nhật Bản và Hàn Quốc đã phác thảo nên bức tranh toàn cảnh về bài toán cân bằng giữa bảo tồn bản sắc và duy trì sinh lực kinh tế của các cường quốc Đông Á.
Giới chuyên gia vĩ mô trên tờ The Straits Times cảnh báo rằng việc Nhật Bản siết chặt visa có thể mang lại hiệu quả chính trị ngắn hạn cho phe bảo thủ, nhưng về lâu dài, nó sẽ tự cắt đứt nguồn bổ sung nhân lực duy nhất có thể cứu vãn một nền kinh tế đang có xu hướng co hẹp, làm tổn hại nghiêm trọng đến danh tiếng quốc tế và khiến các doanh nghiệp nội địa mất đi lợi thế cạnh tranh toàn cầu.
Phép thử mở cửa của Hàn Quốc và sự bế tắc của Nhật Bản chắc chắn sẽ là những bài học đắt giá cho các quốc gia trong khu vực đang bước vào thời kỳ chuyển đổi nhân khẩu học, khẳng định rằng một chính sách nhập cư nhân văn, minh bạch và có tầm nhìn mới là chiếc chìa khóa thúc đẩy thịnh vượng bền vững.
