Vi phạm đất đai không phải là câu chuyện mới, nhưng nếu để kéo dài, hệ lụy sẽ rất lớn. Từ lấn chiếm đất công, đất rừng, đất quốc phòng đến xây dựng không phép, sai phép, phân lô tự phát, san lấp trái phép, mỗi hành vi vi phạm đều trực tiếp làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước. Nghiêm trọng hơn, khi một công trình sai phạm được dựng lên, hoàn thiện và đưa vào sử dụng, việc xử lý sau đó không chỉ tốn kém nguồn lực mà còn dễ phát sinh khiếu nại, tranh chấp, thậm chí gây mất ổn định tại cơ sở.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay đối với An Giang là rất rõ: phải siết chặt công tác quản lý đất đai ngay từ cấp cơ sở. Không thể để tình trạng phát hiện chậm, xử lý chậm, hoặc nể nang, né tránh trách nhiệm. Càng không thể để vi phạm nhỏ tích tụ thành vụ việc lớn.
Siết từ gốc, không chạy theo xử lý hậu quả
Đợt cao điểm 90 ngày của An Giang cần được nhìn nhận như một bước chuyển trong tư duy quản lý. Trước đây, nhiều địa phương thường rơi vào thế bị động: vi phạm xảy ra, công trình hình thành, dư luận phản ánh, sau đó cơ quan chức năng mới vào cuộc xử lý. Cách làm này không còn phù hợp.
Quản lý đất đai phải bắt đầu từ hiện trạng. Ai đang sử dụng đất? Đất đó thuộc loại gì? Có đúng quy hoạch không? Việc xây dựng có giấy phép hay không? Hoạt động san lấp, rào chắn, tập kết vật liệu có dấu hiệu vi phạm hay chưa? Những câu hỏi tưởng như kỹ thuật ấy lại là nền tảng của kỷ cương.
Một nền quản lý hiệu quả không chờ công trình mọc lên rồi mới cưỡng chế. Một chính quyền cơ sở có trách nhiệm phải phát hiện ngay từ khi có dấu hiệu dựng móng, đổ trụ, san lấp mặt bằng, rào đất trái phép hoặc tự ý chuyển mục đích sử dụng đất. Nói cách khác, siết chặt quản lý không chỉ là tăng số vụ xử phạt. Đó là thiết lập cơ chế khiến vi phạm không còn dễ phát sinh.
Phú Quốc và yêu cầu lập lại trật tự phát triển
Phú Quốc là địa bàn đặc biệt nhạy cảm. Tốc độ đô thị hóa nhanh. Giá trị đất đai cao. Sức ép đầu tư lớn. Cùng với đó là yêu cầu bảo vệ rừng, bảo vệ đất công, đất quốc phòng và giữ gìn trật tự phát triển đô thị đảo.
Chính vì vậy, các vụ cưỡng chế công trình sai phạm tại Phú Quốc thời gian qua thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Dư luận quan tâm không chỉ vì quy mô từng vụ việc, mà còn vì câu hỏi rộng hơn: vì sao những vi phạm này có thể tồn tại, thậm chí hình thành công trình kiên cố, trên những khu đất vốn phải được quản lý chặt chẽ?
Đây là câu hỏi cần được trả lời bằng hành động quản lý cụ thể.
Cưỡng chế là cần thiết khi người vi phạm không tự nguyện khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, cưỡng chế chỉ là bước cuối cùng. Nếu địa phương nào cũng phải liên tục tổ chức cưỡng chế các công trình đã hoàn thiện, điều đó cho thấy khâu kiểm tra, phát hiện và ngăn chặn ban đầu còn có lỗ hổng.
Phú Quốc muốn phát triển bền vững thì không thể chấp nhận tình trạng “xây trước, xin sau”, “chiếm trước, hợp thức hóa sau”. Đảo ngọc cần hạ tầng hiện đại, cần môi trường đầu tư minh bạch, nhưng trước hết cần một nền quản lý đất đai nghiêm minh.
Trách nhiệm không thể dừng ở người vi phạm
Trong xử lý vi phạm đất đai và xây dựng, người vi phạm phải chịu trách nhiệm. Điều này là hiển nhiên, nhưng trách nhiệm quản lý nhà nước không thể chỉ dừng ở đó. Một công trình xây dựng trái phép không thể hoàn thành trong một ngày. Một khu đất công bị rào chiếm cũng không thể biến dạng trong im lặng nếu chính quyền cơ sở thường xuyên kiểm tra, nắm chắc địa bàn và xử lý kịp thời.
Do đó, siết chặt quản lý đất đai phải gắn với siết chặt trách nhiệm của cán bộ, công chức, nhất là người đứng đầu địa phương. Nơi nào để phát sinh vi phạm mới mà không phát hiện, nơi nào để vi phạm kéo dài mà không xử lý, nơi nào có dấu hiệu bao che, tiếp tay hoặc buông lỏng quản lý, nơi đó phải bị xem xét trách nhiệm. Kỷ cương không thể chỉ nằm trên văn bản. Kỷ cương phải thể hiện bằng kết quả cụ thể trên từng tuyến đường, từng khu đất, từng công trình.
Minh bạch hóa để ngăn ngừa sai phạm
Một trong những nguyên nhân khiến vi phạm đất đai dễ phát sinh là thông tin quản lý chưa đủ minh bạch. Người dân không dễ tiếp cận quy hoạch. Doanh nghiệp có khi mất nhiều thời gian để xác định tình trạng pháp lý của khu đất. Cơ quan chức năng ở cơ sở cũng có nơi chưa cập nhật kịp biến động thực tế.
Vì vậy, cùng với kiểm tra và xử lý, An Giang cần đẩy mạnh số hóa dữ liệu đất đai, quy hoạch, cấp phép xây dựng và xử phạt vi phạm hành chính. Khi dữ liệu được kết nối, việc phát hiện bất thường sẽ nhanh hơn. Khi thông tin quy hoạch được công khai, dư địa cho đầu cơ, thổi giá, phân lô tự phát và hợp thức hóa sai phạm sẽ giảm đi. Minh bạch là một hình thức phòng ngừa. Công khai cũng là một biện pháp quản lý.
Đặc biệt tại các khu vực có tốc độ phát triển nhanh như Phú Quốc, công nghệ cần được sử dụng như một công cụ giám sát thường xuyên. Ảnh vệ tinh, bản đồ số, dữ liệu cấp phép, phản ánh của người dân và hồ sơ xử lý vi phạm phải được tích hợp để hỗ trợ chính quyền phát hiện sớm các dấu hiệu lấn chiếm, san lấp, xây dựng trái phép.
Siết quản lý để bảo vệ phát triển
Siết chặt quản lý đất đai không có nghĩa là làm khó người dân, doanh nghiệp. Ngược lại, đó là cách bảo vệ những chủ thể tuân thủ pháp luật.
Một nhà đầu tư làm đúng quy hoạch, hoàn tất thủ tục, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính sẽ bị thiệt thòi nếu những công trình xây dựng trái phép vẫn ngang nhiên tồn tại. Một người dân chấp hành quy định về đất đai sẽ mất niềm tin nếu các hành vi lấn chiếm, san lấp, phân lô sai phép không bị xử lý nghiêm. Một đô thị du lịch sẽ khó giữ được hình ảnh nếu vỉa hè, lòng đường, hành lang an toàn giao thông bị chiếm dụng tùy tiện. Vì thế, xử lý vi phạm không chỉ nhằm lập lại trật tự trước mắt. Mục tiêu sâu xa hơn là tạo dựng môi trường phát triển công bằng, minh bạch và bền vững.
Tỉnh An Giang đang phát đi thông điệp cứng rắn: Đất đai phải được quản lý đúng pháp luật; xây dựng phải tuân thủ quy hoạch; hành lang an toàn đường bộ và trật tự đô thị phải được bảo vệ; các vi phạm tồn đọng phải được xử lý dứt điểm.
Thông điệp này cần được thực hiện đến cùng.
Bởi nếu kỷ cương đất đai bị buông lỏng, chi phí phát triển sẽ rất lớn. Nhưng nếu quản lý được siết chặt từ cơ sở, vi phạm được ngăn chặn từ đầu và trách nhiệm được xác định rõ ràng, An Giang sẽ có nền tảng vững chắc hơn để phát triển đô thị, thu hút đầu tư, bảo vệ tài nguyên và củng cố niềm tin của người dân vào sự nghiêm minh của pháp luật.
